राष्ट्रीय अभियंता दिन: तंत्रज्ञान, प्रगती आणि भारताच्या जडणघडणीत इंजिनिअर्सचे अनन्यसाधारण योगदान

भारतामध्ये दरवर्षी १५ सप्टेंबर हा दिवस अत्यंत महत्त्वाचा आणि अभिमानाचा दिवस म्हणून पाळला जातो. या दिवशी संपूर्ण देशात ‘राष्ट्रीय अभियंता दिन’ (National Engineers’ Day) साजरा केला जातो. आपल्या देशाच्या पायाभूत सुविधांपासून (Infrastructure) ते अगदी अंतराळ मोहिमांपर्यंत आणि अत्याधुनिक डिजिटल तंत्रज्ञानापासून ते औद्योगिक विकासापर्यंत प्रत्येक क्षेत्रात अहोरात्र कष्ट करून देशाला प्रगतीच्या मार्गावर नेणाऱ्या सर्व कर्तबगार अभियंत्यांच्या (Engineers) कार्याचा गौरव करण्यासाठी हा दिवस समर्पित आहे. हा दिवस केवळ एका पेश्याचा सन्मान नाही, तर मानवी जीवन सुकर करणाऱ्या आणि देशाला आधुनिकतेकडे नेणाऱ्या वैज्ञानिक व तांत्रिक दृष्टिकोनाचा उत्सव आहे.

 १. सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया: भारतीय अभियांत्रिकीचे शिल्पकार

भारतात राष्ट्रीय अभियंता दिन साजरा करण्यामागे एका महान व्यक्तीचे अजोड कार्य आणि प्रेरणादायी इतिहास दडलेला आहे. हा दिवस भारताचे महान इंजिनिअर, कृतिशील प्रशासक, अर्थतज्ज्ञ आणि भारतरत्न सर एम. विश्वेश्वरैया (Sir M. Visvesvaraya) यांच्या जन्मजंयतीनिमित्त पाळला जातो.

जन्म आणि पार्श्वभूमी: सर एम. विश्वेश्वरैया यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १८६१ रोजी कर्नाटक राज्यातील कोलार जिल्ह्यातील मुद्देनहल्ली येथील एका सामान्य कुटुंबात झाला. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत त्यांनी पुण्याच्या कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंगमधून (COEP) सिव्हिल इंजिनिअरिंगची पदवी प्रथम श्रेणीत संपादन केली.
अजोड अभियांत्रिकी कौशल्य: त्यांनी आपल्या कामाच्या जोरावर ब्रिटिश भारतात आणि विशेषतः म्हैसूर संस्थानामध्ये अनेक अशक्यप्राय वाटणारे प्रकल्प प्रत्यक्षात आणले. मैसूरचे दिवाण म्हणून काम करताना त्यांनी राज्याच्या आर्थिक, शैक्षणिक आणि औद्योगिक विकासात अभूतपूर्व योगदान दिले.
कृष्णराज सागर (KRS) धरण: कावेरी नदीवर बांधलेले कृष्णराज सागर धरण त्यांच्या उत्कृष्ट इंजिनिअरिंग कौशल्याचे जिवंत उदाहरण आहे. त्या काळातील आशियातील सर्वात मोठ्या जलाशयांपैकी हे एक होते, ज्याने लाखो हेक्टर शेतीला पाणी उपलब्ध करून दिले.
पूर नियंत्रण प्रणाली: हैदराबाद शहराला पुराच्या विनाशापासून वाचवण्यासाठी त्यांनी ‘फ्लड प्रोटेक्शन सिस्टम’ विकसित केली, तसेच विशाखापट्टणम बंदराला समुद्राच्या लाdə-ओहोटीपासून आणि धूप होण्यापासून वाचवण्यासाठी आधुनिक उपाययोजना केल्या.
भारतरत्न सन्मान:  त्यांच्या अफाट राष्ट्रसेवेचा, दूरदृष्टीचा आणि उत्कृष्ट कामाचा गौरव म्हणून भारत सरकारने १९५५ मध्ये त्यांना देशाचा सर्वोच्च नागरिक सन्मान ‘भारतरत्न‘ प्रदान केला.

त्यांच्या याच अतुलनीय योगदानाची दखल घेऊन १९६८ मध्ये शासनाने १५ सप्टेंबर हा दिवस अधिकृतपणे ‘राष्ट्रीय अभियंता दिन’ म्हणून घोषित केला.

 २. वर्ष २०२६ ची थिम: “स्मार्ट इंजिनिअरिंग फॉर अ सस्टेनेबल फ्युचर”

प्रत्येक वर्षी राष्ट्रीय अभियंता दिनानिमित्त एक विशेष विषय (Theme) ठरवला जातो, जो काळाची गरज आणि तंत्रज्ञानातील बदल अधोरेखित करतो. यावर्षीच्या राष्ट्रीय अभियंता दिनासाठी “स्मार्ट इंजिनिअरिंग फॉर अ सस्टेनेबल फ्युचर थ्रू इनोव्हेशन अँड डिजिटायझेशन” (Smart engineering for a sustainable future through innovation and digitalization) ही अत्यंत महत्त्वाची थिम निश्चित करण्यात आली आहे.

शाश्वत विकास (Sustainable Development): आजच्या काळात केवळ विकासाचे प्रकल्प उभे करणे पुरेसे नसून ते पर्यावरणपूरक आणि दीर्घकाळ टिकणारे असणे गरजेचे आहे. ग्लोबल वार्मिंग आणि हवामान बदलाच्या या युगात हरित ऊर्जा (Green Energy), प्रदूषणमुक्त वाहतूक आणि पाण्याचा योग्य वापर यावर इंजिनिअर्स भर देत आहेत.
इनोव्हेशन आणि डिजिटायझेशन:कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT), मशीन लर्निंग आणि ब्लॉकचेन यांसारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून उद्योग, शेती आणि पायाभूत सुविधांना अधिक स्मार्ट बनवण्याचे काम आजचे तरुण अभियंते करत आहेत.

३. राष्ट्राच्या विकासात आणि ‘विकसित भारत २०४७’ मध्ये इंजिनिअर्सचे स्थान

भारताला एक महासत्ता बनवण्याच्या आणि २०४७ पर्यंत ‘विकसित भारत’ घडवण्याच्या स्वप्नात देशातील अभियंत्यांची भूमिका कणासारखी आहे. आज इंजिनिअरिंगची व्याख्या केवळ रस्ते, पूल आणि इमारती बांधण्यापुरती मर्यादित राहिली नाही, तर ती मानवाच्या भविष्याला आकार देणारे माध्यम बनली आहे.

पायाभूत सुविधांची निर्मिती: प्रधानमंत्री गतिशेत योजना, भारद्वाज माला pariyojana, स्मार्ट सिटी मिशन, हाय-स्पीड रेल्वे (बुलेट ट्रेन), मेट्रो प्रकल्प आणि मोठे महामार्ग यांसारख्या महाप्रकल्पांची अंमलबजावणी भारतीय इंजिनिअर्सच्या कुशल नेतृत्वाखाली सुरू आहे.
अंतराळ आणि संरक्षण क्षेत्र: भारताची अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) चंद्रयान, गगनयान आणि मंगळयान यांसारख्या मोहिमांद्वारे संपूर्ण जगभरात भारताचा झेंडा रोवत आहे. यामध्ये एरोस्पेस इंजिनिअर्सचे योगदान अभूतपूर्व आहे. तसेच संरक्षण क्षेत्रात (DRDO) स्वदेशी क्षमतेने शस्त्रास्त्रे आणि क्षेपणास्त्रे तयार करण्यात इंजिनिअर्स आघाडीवर आहेत.
डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चर (DPI): युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI), आधार प्रणाली आणि डिजिटल इंडियाच्या माध्यमातून भारताने संपूर्ण जगाला तंत्रज्ञानाचे एक नवे मॉडेल दिले आहे. सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्सच्या कल्पकतेमुळे आज ग्रामीण भागापासून ते जागतिक स्तरापर्यंत आर्थिक व्यवहार सुलभ झाले आहेत.
आधुनिक व उदयोन्मुख तंत्रज्ञान: सेमीकंडक्टर उत्पादन, इलेक्ट्रिक वाहने (EV), रिन्यूएबल एनर्जी, क्वांटम कॉम्प्युटिंग आणि बायोमेडिकल इंजिनिअरिंग या क्षेत्रांत भारत स्वावलंबी होत आहे, ज्यामध्ये नव्या पिढीतील इंजिनिअर्सचा मोठा सहभाग आहे.

 ४. आजच्या काळातील आव्हाने आणि पुढील वाटचाल

एकतर्फी प्रगती होत असताना, देशातील अभियांत्रिकी क्षेत्रासमोर काही गंभीर आव्हानेदेखील उभी आहेत, ज्यावर मात करणे आवश्यक आहे:

शैक्षणिक ज्ञान आणि उद्योगांची गरज यांचा ताळमेळ: बऱ्याचदा पदवी घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष उद्योगातील (Industry Requirements) आव्हानांची माहिती नसते. त्यामुळे शैक्षणिक अभ्यासक्रम आणि प्रत्यक्ष कार्यपद्धतीमधील दरी कमी करणे गरजेचे आहे.
संशोधन आणि विकास (R&D): मूलभूत संशोधनासाठी (Basic Research) अधिक निधी आणि पोषक वातावरण तयार करण्याची गरज आहे, जेणेकरून देशामध्येच जागतिक दर्जाचे तंत्रज्ञान विकसित होऊ शकेल.
हरित तंत्रज्ञानाचा अवलंब: वाढत्या प्रदूषणामुळे पर्यावरणपूरक उत्पादने आणि ऊर्जास्रोतांची निर्मिती करणे ही आजच्या काळाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे.

राष्ट्रीय अभियंता दिन हा केवळ सर एम. विश्वेश्वरैया यांच्या स्मृतींना उजाळा देण्याचा दिवस नसून, आपल्या देशाच्या प्रगतीसाठी योगदान देणाऱ्या प्रत्येक इंजिनिअरच्या परिश्रमाचा सन्मान करण्याचा दिवस आहे. आजचा तरुण इंजिनिअर आपल्या बुद्धिमत्तेने, कल्पकतेने आणि नैतिक मूल्यांच्या आधारे भारताचे भविष्य अधिक उज्ज्वल बनवत आहे.

तंत्रज्ञानाच्या बळावर जगाच्या पाठीवर भारताचे नाव सुवर्ण अक्षरांनी कोरणाऱ्या, प्रत्येक संकटाला संधीत बदलणाऱ्या आणि आधुनिक भारताची पायाभरणी करणाऱ्या तमाम अभियंत्यांना **no1marathinews.com** कडून मनःपूर्वक सलाम आणि राष्ट्रीय अभियंता दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!